از مساجد شيراز است كه در محله گودعربان و خيابان لطفعليخان زند واقع شده است. اين مسجد كه از بناهاي دوران قاجار است در سال 1293 تا 1305 توسط حسنعلي نصيرالمك ساخته شد. و اندكي تأثير پذيرفته از معماري عثماني است.
در ورودي آن رو به شمال مسجد قرار گرفته و در طاق نمايي بزرگ واقع شده است. از راه طاق نما و اطراف آن، از سنگ گندمك است و در سقف طاق نيز مقرنس كاري به وسيله كاشي هاي هفت رنگ انجام شده است. در ورودي آن دو لنگه بزرگ چوبي است و بر سردر آن نيز كتيبه اي به خط نستعليق بر روي سنگ مرمر نگاشته شده است.
در اين سنگ نوشته شعري از شوريده شيرازي و وصف سازنده مسجد و تاريخ آن آمده است.
در صحن بزرگ اين مسجد دو شبستان ديده مي شود. شبستان غربي آن كه پوششي آجري دارد، از نظر هنري بيشتر مورد توجه است و داراي هفت در چوبي بزرگ مزين به شيشه هاي رنگي و دوازده ستون سنگي يكپارچه در دو رديف 6 تايي به نيت 12 امام است. اين ستون ها همانند ستون هاي مسجد وكيل و مسجد مشير به شكل سنگ گندمك يكپارچه است، سقف شبستان نيز با نقش هايي چون گل و بته، خطوط اسليمي و چند آيه از آيات قرآن كريم به خط ثلث عالي مزين شده است. اين شبستان، شبستان تابستاني است. عرق چين هاي بين تويزه ها داراي خيز كمي هستند. كف اين شبستان از كاشي هاي فيروزه اي مفروش است و داراي دري با شيشه هاي رنگي است كه به صحن گشوده مي شود. شبستان شرقي كه شبستان زمستانه است، نيز داراي سقفي كاشي كاري شده است و داراي هفت ستون است كه ستون هاي آن ساده (بدون شيار) است و در وسط قرار گرفته اند، سقف آن نيز با كاشي كاري معقلي تزيين شده است. در جلو اين شبستان ايواني به عرض 6 متر قرار دارد كه به وسيله 8 طاق نما از حياط جدا مي شود و داراي 7 جرز آجري است. بر روي اين جرزها و در پيشاني طاق نماها آيات قرآني و نقش هاي گل و بوته كاشي كاري شده است. داخل اين شبستان دري است كه به چاه آب باز مي شود. هم چنين در اين قسمت يك حوضچه و يك دالان نيز قرار دارد. اين شبستان هم اينك به موزه اوقاف تبديل شده است. در دالان شمالي كتيبه اي به خط نستعليق نصب شده كه اين ابيات بر روي آن نوشته شده است:
|
كه هستي را نمي بينم بقايي |
غرض نقشي است كز ما باز ماند |
|
كند در حق استادان دعايي |
مگر صاحبدلي روزي به رحمت |
و در پايان نام محمد حسن معمار و محمدرضا كاشي پز كه از معماران و سازندگان بنا بوده اند و نيز تاريخ شروع آن در 1293 ه.ق. و اتمام آن در 1305 ه.ق. ذكر شده است. مسجد نصيرالملك داراي دو ايوان در قسمت شمالي و جنوبي است كه با هم قرينه نيستند. در جبهه شمالي مسجد 4 غرفه در دو طرف ايوان ديده مي شود اين ايوان شمالي (شاه نشين) فرم كانه پوش است با مقرنس كاري زيبا، سقف آن نيز داراي طرحي نو و ابتكاري است. در قسمت جنوبي، ايواني با دو گلدسته وجود دارد. در حياط حوض سنگي مستطيل شكل و بزرگي وجود دارد كه فواره هاي سنگي نيز در وسط آن است.
در ضلع شمالي مسجد، طاق بلندي مشهور به طاق مرواريد قرار دارد كه تمام بدنه و سطح بيروني و دروني آن كاشي كاري هفت رنگ شده است. دو طاق نماي كوچك ديگر در دو سوي طاق مرواريد قرار گرفته است. بر ديوارهاي طاق مرواريد آيات قرآني و احاديث نوشته شده و در سمت چپ آن نيز تاريخ 1299 قيد شده است. سقف اين طاق نيز مقرنس كاري شده و در لابه لاي آجرهاي بدنه اين طاق، قطعات چوبي جهت جلوگيري از لرزش زلزله به كار گذاشته شده است.
در ضلع جنوبي نيز طاق نمايي وجود دارد كه تمام بدنه و سطح بيروني و دروني آن كاشي كاري شده، آيات قرآني و احاديث بر روي آن نوشته شده و در قسمت آن نيز مقرنس كاري صورت گرفته است. بر روي اين طاق كه عمق آن كمتر از طاق نماي شمالي است، دو گلدسته قرار دارد كه در ورودي آنها در دو طاق نماي كوچك تر در دو سوي طاق اصلي قرار دارد.
اين مسجد در بهمن ماه 1334 ذيل شماره 369 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد.
در جنوب دروازه قرآن، نزديك به دروازه اصفهان در جنب پل علي بن حمزه و در خياباني كه به نام حافظ موسوم است، قرار گرفته. اولين بار در زمان فرمانروايي عضدالدوله ديلمي (مت 372 - حك 338) بقعه وسيع و گنبدي به صورت كاربندي كه در ميان چهار تويزه قرار دارد رفيع بر فراز قبر اين امام ساخته شد.
در زمان حكومت صفويان نيز تعميراتي بر روي بقعه و گنبد اين امام زاده صورت گرفت. در دوره زنديه (116 - 1209) نيز مرادخان و زكيخان زند (م 1193 ه.ق) آن را تعمير نمودند.
در سال 1239 پس از وقوع زلزله اي در شيراز بقعه مذكور صدماتي ديد و حسينعلي ميرزا فرمانفرما به سال 1239 ه.ق. عمارت كنوني را بنا كرد.
بعد از آن در سال 1274 ه.ق. طهماسب ميرزا مؤيدالدوله آن را مرمت كرد. در بالاي درب ورودي بر روي قطعه سنگي مرمري، ماده تاريخ مرمت بقعه نگاشته شده كه چنين است:
|
آن كه شاهان را بود ايوان جاهش سجده گاه |
در زمان شاه غازي ناصرالدين پادشاه |
|
هم مؤيد ملك را و هم مؤيد از اله |
حكمران ملك جم شهزاده طهماسب كه هست |
|
پايه اش بر پشت ماهي، سايه اش بر روي ماه |
داد فرمان تا كنند اين گنبد عالي كه هست |
|
زاده موسي ابن جعفر ساخته آرامگاه |
چند ازين گنبد و ديوان عالي كاندرو |
|
گفت: احسنت اي سخنرا شاعر با فر و جاه |
سال تاريخش همايون جست از پير خرد |
|
بر فراز آسمان شد پايه اين بارگاه |
برفزا بر دومين مصراع زيب آنگاه گو |
قسمت غربي و درب ورودي بقعه به خيابان متصل است و به وسيله هشتي گنبددار متصل به دالاني وارد محوطه وسيع آن مي شوند. درب چوبي و منبت شده صحن داراي كتيبه اي سنگي به طول 3 متر و عرض 80 سانتيمتر به خط ثلث است كه ابراهيم سلطان فرزند شاهرخ تيموري آن را نوشته است. متن كتيبه چنين است:
قيل لابراهيم عليه السلام: بما اتخذك الله خليلا - قال ما تغديت و ما تشبعت الامع الضيف - كتيبه ابراهيم سلطان.
ساختمان بقعه شامل حرم وسيع و آينه كاري شده اي در ديوار و سقف است كه تا ارتفاع 1 متري ازاره هايي از سنگ مرمر دارد و در سمت شمال آن مرقد علي بن حمزه(ع) درون ضريحي از چوب و خاتم و فولاد قرار دارد و بر فراز آن گنبدي فيروزه اي رنگ ديده مي شود.
در طرفين حرم و در قسمت پايين آن يك راهرو و يك اتاق قرار دارد و در قسمت بالاي آن دو گوشواره به چشم مي خورد. در دو طرف بقعه نيز دو گلدسته نمايان است. پنجره ميدان اين بنا با گره چيني و شيشه هاي رنگي مزين شده است. در اطراف بقعه گورستان وسيعي به نام جوان آباد وجود داشته است. در سال 1305 ش. كه كار ساخت و ساز هنرستان فارس آغاز شد، قسمت جنوبي آن تسطيح شد و قبر رحيم خان زند (م. 191) فرزند كريم خان زند (م 1191) همراه با قبر يكي ديگر از فرزندان كريمخان كه در سال 1158 فوت كرده بود، جزء يكي از اتاق هاي اين مدرسه در آمد و سمت شمالي آن نيز به باغ ملي تبديل شد.
در حياط اين امامزاده چند تن از پادشاهان آل بويه نيز دفن شده بودند كه اكنون از قبر آنان اثري نيست. از ميان آنها مي توان به عمادالدوله علي (م 338 ه.ق) ركن الدوله حسن (م 336 ه.ق) اشاره نمود.
حياط اين امامزاده هم اينك پوشيده از قبرهاي جديد و قديمي است كه حوضي كوچك در ميان آن قرار دارد و ديواره هاي بيروني اكنون در حال مرمت و تزيينات معقل و معرق است و ديوارهاي داخلي طاق نماست.
بفعه امامزاده علي بن حمزه (ع) در سال 1347 ذيل شماره 534 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد.
باغ جهان نما از كهن ترين باغهاي شيراز ميباشد و درنزديكي آرامگاه حافظ واقع شده است در دو دوره آل مظفر و آل انجو سرسبز و بسيار آباد بوده است. باغ جهان نما در دوره صفويه نيز آباد و قابل اهميت بوده است و اما از دوره صفويه در نا امني كارآيي اين باغ از نظر آبادي ركود داشته است ، و در دوره حكومت كريم خان زند اين باغ بازسازي شده است.
عمارت فعلي باغ كه در وسط قرار گرفته در دوره كريم خان زند بنا گرديده ، اين عمارت معروف به كلاه فرنگي است كه از آجر و گچ درنهايت استكام ساخته شده و از صدمه چندين زلزله آسيبي به حصار گچ و عمارت آن نرسيده است در داخل باغ چهار خيابان از سرو هاي آزاد ساخته وتاكنون كه نزديك به صد و بيست سال ازكاشتن آنها گذشته به خرمي و تنومندي باقي است.
طرح و اسلوب اين باغ را كريم خان نظير باغ نظر در داخل داراي چهار خيابان و اطراف چهار حوض دو عدد بزرگ و دو عددكوچك ساخته است.
باغ جهان نما به مساحت 7/4 هكتار مي باشد كه 3500 مترمربع آن فضاي سبز مي باشد درختان در غالب سرو و نارنج هستند.
عمليات پاكسازي حاشيه باغچه ها از مخلوط و علفهاي هرز ، خاكبرداري كنار درختان به عمق 30 سانتي متر ، و حمل آنها به خارج از باغچه ها و تسطيح خاك با لودر و گريدر انجام گرفته.
سطح چمن كاري باغ جهان نما 29000 مترمربع مي باشد گونه هاي گياهي استفاده شده در باغ جهان نما عبارتند از :
1- سطح رز 2222 مترمربع
2- سطح نشاء كاري 2496 متر مربع
3- ابري نقره اي 993 مترمربع
4- شمشاد سبز 227 مترمربع
5- رز هفت رنگ 1500 مترمربع
فصل بهار سال 1383 : 2500 مترمربع بنفشه در رنگهاي مختلف در باغ جهان نما كشت گرديد.
فصل پائيز سال 1383 : حدود 90000 گلدان گل داوودي در رنگهاي مختلف در باغ جهان نما كشت گرديد.
فصل تابستان سال 1384 : حدود 2500 مترمربع نشاء جعفري F1، آمارانتوس، اشلانتوس، اطلسي ايراني، گل ابري و سلوي در باغ جهان نما كشت گرديده است.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
مسجد جامع عتيق يا مسجد جمعه يا مسجد جامع يا مسجد آدينه، از كهن ترين مساجد قديمي شيراز است كه در مشرق شاهچراغ قرار دارد.
اين مسجد دو ايواني در سال 281 ه.ق. به دستور عمروليث صفاري ساخته شد. ساختمان مسجد كه اولين هسته تاريخي شهر شيراز است مشتمل بر بنايی مرتفع است كه داراي چندين حجره و شبستان است و برخي قسمت هاي آن دوطبقه مي باشد. اين مسجد داراي 6 درب ورودي و خروجي بوده است. يك درب در ضلع شمالي، يك درب در ضلع جنوبي، دو درب در ضلع غربي و دو درب در ضلع شرقي.
درب ورودي ضلع شمالي به دوازده امام معروف است و كتيبه اي بر فراز آن قرار گرفته است كه در دوره صفوي و در سال ( 1031 ه.ق. ) به خط علي جوهري نگاشته شده است اين كتيبه تاريخ مرمت مسجد را در سال مذكور بيان مي نمايد.
سر در شمالي مسجد با كاشي مقرنس كاري شده است.
صحن مسجد با مساحت 1672 متر مربع با سنگ هاي مرمر مفروش بوده و در دالان هاي ورودي مسجد چندين سنگاب وجود داشته كه هميشه پر آب بوده تا موقع ورود اشخاص به مسجد، ابتدا پاي خود را بشويند و وضو بگيرند و پس از آن وارد صحن شوند. هم اينك يكي از اين سنگاب ها كه قطر داخلي آن نزديك به يك متر است و ناحيه خارجي آن دوازده ضلعي است، هم چنين در اطراف آن نقش و نگارهايي وجود ادرد و گرداگرد آن آيات قرآني و اسلامي نگاشته شده است.
در وسط صحن مسجد، بنايي مكعب شكل از گچ و سنگ ساخته شده است كه نزديك به يك متر از سطح زمين بلندتر است و گرداگرد آن را ايواني به عرض دو متر فرا گرفته است. اين بنا كه در سال 752 ه.ق به دستور شاه شيخ ابواسحاق اينجو حاكم فارس، ساخته شده، دارالمصحف، بيت المصحف، خدايخانه و يا خداخانه خوانده مي شود و اين بدان جهت است كه در اين مكان علاوه بر قرآن هايي تاريخي به خط اميرالمؤمنين علي (ع)، امام حسن (ع)، امام صادق (ع) و چند تن از صحابه پيامبر و تابعين او نگاهداري مي شده است. محل تلاوت قرآن نيز بوده است. همچنين در اين مكان قرآني به خط عثمان خليفه سوم وجود داشته كه چندين قطره خون وي، به هنگام قتلش بر روي آن ريخته است و به همين جهت برخي اين مكان را قبر عثمان يا دفتر عثمان نيز خوانده اند.
مسجد جامع عتيق با مرور زمان و در اثر زلزله هاي متعدد در دوره هاي متعدد رو به ويراني نهاده كه تاكنون نيز چندين بار مرمت شده است. تاريخچه مرمت اين مسجد با توجه به كتيبه هاي موجود عبارت است از:
1. در سال 973 ه.ق. در زمان حكومت شاه طهماسب اول صفوي.
2. در سال 1026 ه.ق. و 1027 ه.ق. در زمان حكومت شاه عباس كبير.
3. در سال 1092 ه.ق. در زمان سلطنت شاه سليمان صفوي.
4. در سال 1318 ه.ش. از جانب اداره باستان شناسي فارس.
خدايخانه نيز پس از تخريب و از بين رفتن برخي از كتيبه هايش، از جانب اداره باستان شناسي فارس و با همياري واجد كاتب، سيد آقا بزرگ نسابه، صرافت، رحيم صميم، سيد هاشم، در سال 1326 ه.ش. كاملا" مرمت شد.
اين مسجد در ديماه 1310 با شماره 72 به ثبت تاريخي رسيد.
در جنوب غربی شيراز، در محله سنگ سياه در قبرستان باهليه قرار دارد. وجه تسميه اين محله به سنگ سياه به دليل وجود سنگ سياه چهار گوشی است که بر روی تربت سيبويه نصب شده است.
بنای اصلی آرامگاه که توسط انجمن آثار ملی در سال 1353 هـ.ش. ساخته شده، تالاری است در سمت شمال به طول 8 متر و عرض 5 متر، که شامل طاق نماهايي با کاشی های معرق، اثر کارگران خراسانی می شده. سقف آن به شکل رسمی هشت و معلقی کاری آراسته شده است. قبر سيبويه در وسط ساختمان قرار دارد و سنگ سياهی به طول 190 سانتی متر و عرض 70 سانتی متر و ارتفاع 35 سانتی متر بر روی آن قرار دارد. بر روی سنگ قبر نام، تاريخ ولادت و تاريخ وفات سيبويه ذکر شده است. محوطه آرامگاه چند متر است، به وسيله سنگ هايي تيشه ای مفروش شده و درون آرامگاه نيز با سنگ سياه پوشيده شده است. در محل آرامگاه سکويي قرار دارد که با چند پله به کف حياط متصل می شود. در سمت شرقی محوطه آرامگاه سنگ قبر سياه قديمی قرار گرفته است و در امتداد آن باغچه بزرگی قرار دارد
در جنوب شرقي شيراز، نزديك ميدان دفاع مقدس و جنب آتش نشاني قرار دارد و آرامگاه آبش خاتون دختر اتابك سعدبن بوبكر (658 ه.ق) بوده است.
مقبره آبش خاتون كه به نام رباط ابش نيز معروف است، بنايي سه طبقه است كه گنبدي بر روي آن قرار داشته است. بعدها اين گنبد و قسمتي از طبقه سوم مقبره فرو ريخت و اداره باستان شناسي براي حفظ آن بنا، طبقه فوقاني را خراب كرد.
اطراف مقبره با كاشي هاي معرق نفيسي تزيين شده بود كه هم اينك بخش عظيمي از آن كاشي ها از بين رفته و فقط كاشي هاي يك جبهه آن كه در پشت آن آتش نشاني بود، باقي مانده است.
بناي فعلي مقبره ساختمان آجري قديمي مربع شكلي است كه هر ضلع آن 16.75 متر و ارتفاعي در حدود 10 متر دارد.
قسمت هايي از كاشي كاري از راه داخل بنا در موزه پارس نگهداري مي شود. در بالاي بنا كتيبه هايي مشتمل بر آيات قرآني به خط ثلث و بر روي كاشي نصب شده است.
مقبره آبش خاتون در حياط بنا و در اتاقي با ميله هاي سبزرنگ قرار گرفته است.
خرابه هاي مقبره آبش خاتون در ديماه 1310 ذيل شماره 76 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
آرامگاه حضرت سيد علاءالدين حسين، فرزند امام موسي كاظم (ع) و برادر حضرت شاه چراغ (ع) معروف به حسين كوچك است كه در ميدان آستانه در جنوب شرقي شيراز و در محله بالا كفت واقع شده است.
در اواخر قرن هشتم و اوايل قرن نهم، يعني در زمان قتلغ خان حاكم فارس بناي اوليه آرامگاه سيد علاءالدين حسين ساخته شد. آرامگاه درون باغي كه به باغ قتلغ معروف بود، قرار داشت. بعد از مدتي باغ مزبور ويران گشت و قبر امام نيز ناپديد شد.
در اواسط عهد صفوي شخصي به نام ميرزا علي كه از مدينه به شيراز آمده بود، قبر امام را پيدا نمود و آن را تعمير اساسي كرد. بعد از آن خليل سلطان ذوالقدر حاكم فارس (918-926) در زمان سلطنت شاه اسماعيل صفوي به تجديد بنا و تزيين آن پرداخت و در سال 923 كار تزيين آرامگاه را به پايان رساند.
كتيبه اي كه بر بالاي حرم مطهر قرار دارد زمان اتمام تجديد بنا را در اشعاري كه ...؟ سروده است نشان مي دهد:
|
سال تاريخش بجو از خيرباقي والسلام |
... اين بنا كز دولت سلطان خليل آمد پديد |
در سال 943 و در زمان شاه طهماسب صفوي كارهاي تكميلي آرامگاه به پايان رسيد. در كتيبه ديگري كه به خط ثلث نوشته شده و در داخل حرم قرار گرفته است درباره چگونگي انجام امور تكميلي توضيحاتي داده شده است.
در سال ...؟ ميرزا ابوالحسن خان مشيرالملك گنبد آرامگاه را كه بر اثر زلزله صدمه ديده بود، مجددا" ساخت و در سال 1309 به دستور محمدرضا خان قوام الملك به آيينه كاري رواق آن پرداختند.
شوريده شيرازي در مورد آيينه كاري حرم شعري سروده است كه به خط نستعليق عالي در اطراف ضريح نوشته شده است و در بيت آخر آن زمان آيينه كاري را بيان كرده است.
|
روي نه افلاك از اين آيينه ها آيين گرفت |
منطق شوريده بهر سال تاريخش سرود |
كف و ازاره هاي داخل آرامگاه از سنگ مرمر است. سقف و ديوارهاي بنا نيز آيينه كاري شده است. در سال 1329 گنبد بنا را كه چندين مرتبه بر اثر حوادث مختلف صدمه ديده بود برداشتند و در سال 1331 گنبد جديدي را با اسكلت فلزي بر روي آن نصب كردند. در حال حاضر اين گنبد با كاشي هاي معرق پوشيده شده و اطراف آن با كاشي هاي رنگين گل و بته دار مزين شده است.
مرقد امامزاده در شاه نشين شمالي در حرم مربع شكلي كه ديوارها و طاق آن آيينه كاري شده قرار گرفته است. ضريح چوبي امامزاده منبت كاري شده و بر روي آن شيشه نصب گرديده است. درب هايی براي داخل شدن به حرم وجود دارد كه هر كدام از آنها چوبي است و منبت كاري شده هستند. يك درب ديگر از طلا كه كار هنرمندان اصفهان است نيز براي حرم تهيه و نصب شده است. در اطراف اين در قصيده اي از جمال جمالي شاعر معاصر شيرازي به صورت ميناكاري نوشته شده است كه دو بيت آخر آن ماده تاريخ است:
|
اين دو مصرع را جمالي از ره اخلاص عنوان |
سال شمسي و هلالي كرد حسب الامر فالي |
|
گشت اين باب حوايج بوسه گاه اهل عرفان (1350 ش) |
از كرم يزدان دري بگشاد بر ارباب ايمان(1391 ق) |
در زاويه جنوب غربي آرامگاه برجي مكعب شكل از سنگ هاي سفيد ساخته شده كه در چهار سوي آن ساعت هايي كار گذاشته اند.
در زاويه جنوب شرقي آرامگاه نيز بنايي وجود دارد كه متعلق به آرامگاه سيد عبدالله حجاب (ضياءالسلطان) است.
در تالار کليسا گچبری هايی که می توان آن را از شاهکارهای قرن يازدهم دانست؛ وجود دارد. از همه مهم تر اين که از داخل تالار و نمازگاه سقف نقاشی و گچبری شده و گنبدی شکل است. حال آن که از خارج و در روی پشت بام اثری از گنبد مدور و گنبدی شکل ديده نمی شود. پشت بام تالار نمازگاه چهارگوش است و بدينوسيله هر گونه اثری که حکايت از کليسا بکند از خارج حتی از روی پشت بام های مجاور ديده نمی شود.
----------
به وبلاگ پایتخت فرهنگی ایران خوش آمدید.
